De tapuit overwon en ging

Adri Remeeus. Foto Wim de Koning Gans

Herkenning
Tapuiten zijn op de grond levende vogels in duinen en heidevelden met zandverstuivingen, maar in het buitenland ook in droge graslanden, hoogvenen en rotsige hellingen. Het zijn trekvogels die overwinteren op de Afrikaanse savannen. Qua uiterlijk is hij opvallend; vooral de witte stuit en staart met een omgekeerde zwarte ‘T’ er op vallen op. Het mannetje heeft een zwart maskertje en zwarte vleugels en is verder overwegend grijs van boven en wit van onderen. De vrouwtjes zijn onopvallender en meer beige gekleurd. Op hun tamelijk lange poten kunnen ze snel lopen.

Er zijn 25 soorten tapuit, met name in de zuidelijke helft van Europa, Noord-Afrika, het Midden-Oosten en Klein-Azië. ‘Onze’ tapuit is de enige die zich over vrijwel geheel Europa heeft verplaatst, maar ook over de noordelijke helft van Azië en Alaska. Hoe is dat zo gekomen?

Opkomst tapuit
Tot niet heel lang geleden was zijn verspreiding in Europa beperkt tot het zuiden, vooral het Iberisch schiereiland. Daar kwamen ook veel konijnen voor. Daar wisten de Romeinen, die tijdens de Tweede Punische oorlog in de tweede eeuw voor Christus Spanje binnenvielen, wel raad mee. Vlees en bont! Er was dus voor de Romeinen alle reden om het konijn in te voeren in West-Europa en in gevangenschap, beschermd tegen roofdieren, te kweken voor bont en vlees. Eenmaal ontsnapt vormden konijnen wilde populaties, die zich door heel Europa verspreidden, overal holen gravend. Het wordt algemeen aangenomen dat de tapuiten, die vrijwel uitsluitend in konijnenholen broeden, het konijn als het ware noordwaarts volgden.

Aantal broedparen in Nederland
Ook vóór de genoemde recente sterke afname was de verspreiding in ons land al beperkt tot voornamelijk duingebieden en heidevelden, waar de tapuit de vele zanderige plekken, rijkelijk voorzien van konijnenholen, koos als broedomgeving.

Rond 1975 telde ons land zo’n 2000 broedpaartjes; ook in Meijendel was hij een bekende bewoner. Maar de achteruitgang zette in; in 2012 werden landelijk nog maar 260 tot 290 paartjes geturfd en daarmee is de afname nog niet tot stilstand gekomen, laat staan dat er sprake is van herstel. In de duinen van de kop van Noord-Holland en vooral ook op de Waddeneilanden weet hij nog enigszins stand te houden. In de vastelandsduinen is hij als broedvogel nagenoeg uitgestorven. Dat komt in heel sterke mate door het verdwijnen van het konijn. De oorzaken dáárvan moeten gezocht worden in ziektes (myxomatose, VHS) en predatie door de vos, die in het Waddengebied niet voorkomt. En wat zeker ook niet uit het oog mag worden verloren is het dichtgroeien van de duinen door stikstofemissie. Dat leidde tot een landschap waarin het konijn, door de verdichting van de vegetatie, niet meer kon snoepen en geen holen meer kon graven. De tapuit volgde; zijn favoriete landschap, open zand met hooguit wat gebroken mosbedekking, was verloren gegaan. Elders in Europa is de tapuit eveneens een van de snelst afnemende soorten.

Waar kunt u hem aantreffen?
In onze regio broedt de tapuit dus niet meer, maar doortrekkers zijn hier in voor- en najaar nog wel aan te treffen; vooral in de Westduinen en Meijendel. Een goede maand is april; vooral dan trekken tapuiten door naar noordelijkere regionen. De mannetjes zijn dan in hun fraaie broedkleed. In open en spaarzaam begroeide gebieden heeft u een goede kans; de Boetvelden tussen Den Haag en de watertoren zijn een bekende plek.

Is er bij ons nog toekomst voor de tapuit?
De vraag of de tapuit nog kans maakt om als broedvogel terug te keren is lastig te beantwoorden. Er zijn dan in ieder geval heel wat konijnen nodig voor het betere vraat- en graafwerk. Langs de gehele kust werken ecologen en duinbeheerders aan plannen om, via fokprogramma’s met gevaccineerde konijnen, de aanwezigheid van voldoende konijnen in onze duingebieden te bevorderen. En dat zal een lastige weg zijn gelet op de nog steeds voortdurende te hoge neerslag van stikstof. Maar onmogelijk is het niet. Wellicht kunnen de Romeinen van destijds als goed voorbeeld dienen. Zij wisten ruime vestiging en verspreiding van konijnen (zij het per ongeluk via ontsnapte exemplaren) prima voor elkaar te krijgen.

De fraaie duinvogel tapuit zal er wel bij varen. Want, laten we eerlijk zijn, een duin zonder tapuiten, die aan de rand van konijnenholen hun jongen voeren, kan eigenlijk niet.